Şimşek ve Yıldırım Arasındaki Temel Ayrım
Şimşek, bir bulutun tabanı ile yer arasında, iki bulut arasında veya bir bulut içinde elektrik boşalırken oluşan kırık çizgi biçimindeki geçici ışık olarak tanımlanmaktadır. Bu olgu balkır, çakım, çakın, yalabık ve yıldırak gibi yerel dilde kullanılan sözcüklerle de ifade edilmektedir. Yıldırım ise gök gürültüsü ve şimşekle görülen, hava ile yer arasındaki elektrik boşalması olup, saika olarak da adlandırılmaktadır. Zikzaklı bir yol takip ederek kollar hâlinde aşağı doğru inen yıldırım genellikle şiddetli bir yağmurla birlikte görülmektedir.
Bu iki olgu yalnızca kümülonimbüs bulutlarında görülmektedir. Diğer bulutlarda sadece enerji akımı sayesinde gözlemlenebilen şimşekler, fırtının ortasında oluşan elektriklenme sürecinin bir sonucudur. Dünya genelinde saniyede 50 ile 100 arasında şimşek çakmaktadır.
Elektriklenme Sürecinin Bilimsel Temelleri
Elektrik yüklenmesinin ayrıntıları bilim insanları tarafından hâlâ incelenmektedir, ancak fırtına elektriklenmesinin bazı temel kavramları üzerinde ortak bir kanı bulunmaktadır. Elektriklenme, çarpışan cisimler arasındaki iyon transferinin sonucu olarak triboelektrik etki ile gerçekleşebilir. Yüksüz ve çarpışan su damlaları, aralarındaki sulu iyonlar olarak yük aktarımı nedeniyle elektrik yüklenebilir.
Fırtınadaki ana elektrik yüklenme alanı, havanın hızla yukarı doğru hareket ettiği ve sıcaklık aralığının 15 ile -25 °C arasında değiştiği fırtının ortasında oluşur. Bu bölgede sıcaklık ve yukarı doğru hızlı hava hareketinin birleşimi, süper soğutulmuş bulut damlacıkları, küçük buz kristalleri ve graupel (yumuşak dolu) karışımı üretir. Yükselen buz kristalleri yumuşak dolu ile çarpıştığında, buz kristalleri pozitif, yumuşak dolu ise negatif olarak yüklenir. Pozitif yüklü buz kristalleri fırtının tepesine doğru taşınırken, daha büyük ve yoğun olan graupel fırtının ortasında asılı kalır veya aşağı düşer.
Yıldırımda Enerji ve Akım Değerleri
Yıldırım, bulut ile yer arasında oluşan en tehlikeli şimşek türüdür. Bulut ve yer arasındaki elektrik potansiyeli farkı 10 ile 100 milyon volt arasında değişmekte, yıldırımın dönüş darbesinin akımı yaklaşık 30.000 ampere, sıcaklığı ise 30.000 °C’ye ulaşmaktadır. Yıldırımın oluşması çok hızlı bir şekilde gerçekleşir. Öncül darbe buluttan yere yaklaşık 30 milisaniyede ulaşırken, yerden bulutun merkezine yaklaşık 100 milisaniyede dönmektedir.
Yıldırımdaki yük taşıyıcısı esasen plazmadaki elektronlardır. Sıvı su veya katı su ile ilişkili iyonlar (pozitif hidrojen iyonu ve negatif hidroksit iyonu) olarak yükten, yıldırımla ilişkili elektronlar olarak yüklenme süreci, bir tür elektro-kimyayı içermektedir.
Yıldırım Çarpması ve İstatistiksel Veriler
Yıldırım çarpması, elektrik yükü nedeniyle ölümcül sonuçlar doğurabilecek oldukça tehlikeli bir hadisedir. Amerika Birleşik Devletleri’nde her sene ortalama 62 kişi yıldırım çarpması nedeniyle hayatını kaybetmekte, yaklaşık 300 kişi ise yaralanmaktadır. Dünya genelinde ise yılda ortalama 24.000 kişi ölmekte, 240.000 kişi yaralanmaktadır.
İstatistiksel olarak yıldırım çarpmasına en çok açık arazide oyun oynarken, açık arazide çalışırken, kayık veya botla gezerken, tarla ve ağır iş makineleri kullanırken, telefonla konuşurken ve elektrikli aletler kullanırken veya tamir ederken rastlanmaktadır.
Binalara monte edilen ve paratoner denen metal kondüktörler, yıldırımın mümkün olan en düşük hasarla yeryüzüne transfer edilmesine yardımcı olmaktadır. Açık alanda iken civardaki en alçak bölgeye gidip ayaklarınız yere basacak şekilde çömelmek ve mümkün olduğunca küçülmek gerekmektedir. Lastik tabanlı ayakkabıların veya otomobil lastiklerinin yıldırım koruyacağına dair inanışın hiçbir faydası yoktur; ancak otomobilin metal çerçevesi çarpmanın etkilerinden korumuda yardımcı olabilir.
Bu açıklama Vikipedi kaynaklarından uyarlanmıştır ve şu lisans altında sunulur: CC BY-SA 4.0.
Bu gelişme hakkında düşüncelerinizi, donanım deneyimlerinizi veya sorularınızı Topluluk Forumumuzda paylaşın.
Foruma Katıl & Yanıtla ➔
